Olían, stríðið og stórveldin – hvað liggur að baki nýjum orkusamningum Bandaríkjanna?

Bandaríkin hafa samið við Rússland um aukið framboð á dísilolíu á sama tíma og Washington reynir að fá Úkraínu til að hætta árásum á rússneskar olíuhreinsunarstöðvar. Samhliða hafa bandarísk stjórnvöld gert umfangsmikla orkusamninga við Venesúela, rætt möguleg viðskipti með rússneskt jarðgas og tekið þátt í neyðaraðgerðum til að auka framboð á olíu. Þróunin vekur spurningar um hvort orkuöryggi og efnahagslegir hagsmunir séu að breyta forgangsröðun bandarískrar utanríkisstefnu.

Samkomulag sem kom Úkraínu á óvart

Donald Trump Bandaríkjaforseti tilkynnti föstudaginn 9. október að hann hefði náð samkomulagi við Vladimír Pútín Rússlandsforseta um afhendingu rússneskrar dísilolíu til bandaríska markaðarins og heimsmarkaðarins.

Samkvæmt tilkynningu Trumps eiga Rússar að afhenda meira en 300 þúsund tonn þegar í stað, 500 þúsund tonn í nóvember og eina milljón tonna í kjölfarið. Þá er gert ráð fyrir allt að þremur milljónum tonna til viðbótar, eftir því sem framleiðslugeta rússneskra olíuhreinsunarstöðva leyfir.

Samtals gæti magnið því orðið um 4,8 milljónir tonna.

Ekki hefur verið staðfest að þessar afhendingar hafi þegar farið fram. Upplýsingar um kaupverð, endanlega kaupendur og áfangastaði liggja heldur ekki fyrir.

Skömmu eftir tilkynningu Trumps gaf bandaríska fjármálaráðuneytið út sérstaka undanþágu frá viðskiptaþvingunum. Hún heimilar tiltekin viðskipti með rússneska dísilolíu til 7. apríl 2027.

Ákvörðunin er athyglisverð í ljósi þess að Bandaríkin hafa frá innrás Rússlands í Úkraínu árið 2022 beitt efnahagslegum þrýstingi til að takmarka tekjur Moskvu af orkuútflutningi.

Nú er verið að opna fyrir viðskipti með eldsneyti frá sama ríki.

Úkraína óttast að stríðið verði fjármagnað áfram

Volodímír Selenskí Úkraínuforseti hefur gagnrýnt samkomulagið harðlega.

Hann telur að aukin viðskipti með rússneskar olíuafurðir geti skilað Moskvu tekjum sem nýtist til áframhaldandi hernaðar í Úkraínu.

Gagnrýnin kemur á sama tíma og úkraínski herinn hefur beint drónaárásum að rússneskum olíuhreinsunarstöðvum og öðrum orkumannvirkjum.

Tilgangur árásanna er meðal annars að trufla framleiðslu eldsneytis, veikja hernaðarlega flutningsgetu Rússlands og draga úr efnahagslegum ávinningi af orkuútflutningi.

Árásirnar hafa valdið truflunum á rússneskum eldsneytismarkaði, en einnig aukið óvissu á alþjóðlegum mörkuðum þar sem framboð er þegar undir þrýstingi.

Þarna rekast tveir hagsmunir á.

Úkraína vill veikja efnahagslega getu Rússlands til að halda stríðinu áfram.

Bandaríkin vilja auka framboð á dísilolíu og draga úr eldsneytisverði.

Þessar áherslur fara ekki endilega saman.

Friðarviðræður í skugga olíusamnings

Tilkynning Trumps kom á meðan úkraínsk sendinefnd sat viðræður við bandaríska samningamenn í Miami.

Þar voru meðal annars Steve Witkoff og Jared Kushner, sem hafa komið að friðarumleitunum Bandaríkjanna.

Samkvæmt Financial Times þrýstu bandarískir fulltrúar á Úkraínu að hætta árásum á rússneskar olíuhreinsunarstöðvar.

Heimildarmenn blaðsins segja jafnframt að rætt hafi verið um að takmarka miðlun bandarískra leyniupplýsinga ef Úkraína yrði ekki við kröfunni.

Ekki hefur verið staðfest að slík takmörkun hafi tekið gildi.

Fyrir Úkraínu er málið sérstaklega viðkvæmt vegna þess að bandarískar upplýsingar hafa gegnt mikilvægu hlutverki í varnaraðgerðum landsins.

Selenskí hefur sagt að Úkraína sé tilbúin að ræða gagnkvæma stöðvun árása á orkumannvirki, en þá þurfi Rússland einnig að hætta árásum á úkraínska orkuinnviði.

Ekki liggur fyrir að Rússland hafi samþykkt slíkt fyrirkomulag.

Af hverju leita Bandaríkin til Rússlands?

Skýringin er að hluta að finna í alþjóðlegri orkukreppu.

Átökin við Íran og truflanir á siglingum um Hormússund hafa skapað mikla óvissu á olíumörkuðum.

Hormússund er ein mikilvægasta flutningsleið heims fyrir hráolíu og olíuafurðir. Þegar siglingar þar raskast getur það haft áhrif á framboð og verð langt utan Mið-Austurlanda.

Dísilolía er sérstaklega mikilvæg fyrir vöruflutninga, landbúnað, byggingariðnað og framleiðslu.

Verðhækkanir geta því smám saman borist út í verðlag á matvælum og öðrum nauðsynjavörum.

Bandaríkin framleiða mikið magn af hráolíu, en það tryggir ekki að nægilegt framboð sé á öllum tegundum eldsneytis á hverjum tíma.

Hráolía og fullunnin dísilolía eru ekki sama vara. Framleiðslugeta olíuhreinsunarstöðva, samsetning hráolíu, flutningsleiðir og birgðastaða skipta einnig máli.

Samkomulagið við Rússland gæti því hjálpað til við að auka framboð á tilteknum markaðssvæðum.

En það er ekki enn ljóst hversu mikið af rússnesku dísilolíunni fer beint til Bandaríkjanna eða hvort hún verði aðallega seld til annarra kaupenda.

Geta Rússar sjálfir afhent alla þessa dísilolíu?

Nýjar upplýsingar varpa ljósi á mikilvæga mótsögn í samkomulaginu. Rússland, sem hefur lofað að auka framboð dísilolíu á heimsmarkaði, glímir sjálft við skort á eldsneyti.

Í júlí takmörkuðu rússnesk stjórnvöld útflutning á dísilolíu til að tryggja framboð innanlands. Árásir Úkraínu á olíuhreinsunarstöðvar hafa dregið úr framleiðslu og valdið truflunum á eldsneytismarkaði landsins.

Samkvæmt upplýsingum sem Al Jazeera birti 10. október dróst útflutningur Rússlands á dísilolíu og skyldum olíuafurðum verulega saman á þriðja ársfjórðungi.

Neil Atkinson, fyrrverandi yfirmaður olíumarkaðsmála hjá Alþjóðaorkumálastofnuninni, telur erfitt að sjá hvernig Rússland geti afhent það magn sem rætt er um án þess að það bitni á eigin eldsneytismarkaði.

Rússnesk stjórnvöld hafa þó gefið til kynna að hægt kunni að vera að rýmka útflutningshömlur ef framleiðslan verður meiri en innlend eftirspurn.

Því er enn óljóst hversu mikið af fyrirheitinni dísilolíu verður í raun afhent, hvenær það gerist og hvort magnið nægi til að hafa veruleg áhrif á heimsmarkaðsverð.

Samkomulagið getur því haft pólitískt vægi þótt efnahagsleg áhrif þess verði takmörkuð.

Heimildir viðbótar 10. október: Al Jazeera og Reuters.

Venesúela – önnur stór breyting á orkustefnunni

Samkomulagið við Rússland er aðeins einn hluti stærri þróunar.

Í lok ágúst tilkynntu Bandaríkin og Venesúela um umfangsmikið samstarf á sviði orkumála.

Bandaríska orkumálaráðuneytið segir samkomulagið fela í sér meirihlutayfirráð Bandaríkjanna yfir áætluðum 65 milljörðum tunna af staðfestri olíuauðlind.

Nánari lagaleg útfærsla þessara yfirráða hefur þó ekki verið staðfest með sjálfstæðri yfirferð opinberra samningsskjala.

Í september fylgdu síðan samningar við stór alþjóðleg orkufyrirtæki.

Bandaríska fyrirtækið Chevron kynnti áform um fjárfestingar upp á meira en sjö milljarða Bandaríkjadala á næstu fimm árum, með það að markmiði að auka olíuframleiðslu sína í Venesúela.

Ítalska orkufyrirtækið Eni undirritaði jafnframt 25 ára samning við ríkisolíufyrirtækið PDVSA um þróun Junín 5-olíusvæðisins.

Þar með hafa tilteknir samningar þegar verið undirritaðir, þótt framtíðaráætlanir um framleiðslu og fjárfestingar séu enn háðar framkvæmd.

Venesúela býr yfir gríðarlegum olíuauðlindum en hefur um árabil glímt við erfiðleika í olíuiðnaði, meðal annars vegna skorts á fjárfestingum, hnignandi innviða og pólitískra átaka.

Fyrir Bandaríkin gæti aukin framleiðsla í Venesúela orðið mikilvæg til lengri tíma.

Hún leysir þó ekki sjálfkrafa þann skort á dísilolíu sem nú hefur myndast.

Rússneskt gas aftur til Evrópu?

Önnur þróun hefur vakið athygli í Evrópu.

Reuters greindi frá því 8. október að bandarískir og rússneskir fulltrúar hefðu rætt mögulega aðkomu bandarískra fjárfesta að Nord Stream-gasleiðslunum.

Þær voru áður mikilvæg flutningsleið fyrir rússneskt jarðgas til Þýskalands.

Leiðslurnar hafa hins vegar verið óstarfhæfar frá því að gasflutningar stöðvuðust og sprengingar urðu á hluta þeirra árið 2022.

Samkvæmt heimildarmönnum Reuters hafa Jared Kushner og Kirill Dmitriev, ráðgjafi Pútíns, komið að viðræðum um möguleg framtíðarviðskipti.

Bandarísk stjórnvöld hafa þó dregið úr væntingum um að samkomulag sé í burðarliðnum og sagt að nýlegar viðræður hafi ekki farið fram með þeim hætti sem lýst hefur verið.

Þýsk stjórnvöld hafa jafnframt lýst andstöðu við endurupptöku gasflutninga um Nord Stream.

Viðskiptaþvinganir eru enn í gildi og enginn samningur hefur verið undirritaður um að hefja flutninga á ný.

Engu að síður sýnir umfjöllunin að framtíð orkuviðskipta milli Rússlands og Evrópu er enn til umræðu í tengslum við friðarumleitanir.

Neyðarbirgðirnar – tímabundin lausn

Bandaríkin hafa ekki aðeins leitað nýrra birgja.

Þau hafa einnig tekið þátt í samhæfðum aðgerðum iðnríkja til að auka tímabundið framboð á olíu og eldsneyti.

Í mars samþykktu aðildarríki Alþjóðaorkumálastofnunarinnar umfangsmikla losun úr neyðarbirgðum vegna truflana á alþjóðlegum mörkuðum.

Í byrjun október ákváðu leiðtogar G7-ríkjanna að hraða afhendingu 100 milljóna tunna á næstu fjórum mánuðum, með sérstakri áherslu á dísilolíu.

Mikilvægt er að þetta magn er hluti af áður samþykktri neyðaraðgerð, en ekki sjálfstæð viðbót upp á 100 milljónir tunna við fyrri áætlun.

Markmiðið er að koma eldsneyti hraðar á markað og draga úr áhrifum skortsins.

En neyðarbirgðir eru takmarkaðar.

Þær geta mildað skammtímatruflanir, en koma ekki í stað stöðugrar framleiðslu og öruggra flutningsleiða til lengri tíma.

Þess vegna skipta samningar við framleiðsluríki og orkufyrirtæki áfram miklu máli.

Er orkan orðin samningatæki stórveldanna?

Þegar þessar ákvarðanir eru skoðaðar saman birtist ákveðið mynstur.

Bandaríkin eru að auka samstarf við Venesúela, opna fyrir tiltekin viðskipti með rússneska dísilolíu, kanna möguleg framtíðarverkefni tengd rússnesku jarðgasi og taka þátt í samhæfðri losun neyðarbirgða.

Allar þessar aðgerðir snúast að einhverju leyti um framboð, verð og aðgang að orku.

En þær hafa einnig pólitískar afleiðingar.

Samstarf við Venesúela getur breytt stöðu alþjóðlegra orkufyrirtækja og haft áhrif á framtíðarframboð.

Viðskipti við Rússland geta skapað nýjar tekjur fyrir ríki sem Vesturlönd hafa reynt að beita efnahagslegum þrýstingi vegna stríðsins í Úkraínu.

Hugmyndir um Nord Stream gætu haft áhrif á framtíðarsamband Evrópu, Bandaríkjanna og Rússlands.

Þetta þýðir þó ekki að allar aðgerðirnar séu hluti af einni leynilegri eða fyrirfram ákveðinni áætlun.

Sumar eru formlegir samningar, aðrar tímabundnar undanþágur og enn aðrar óstaðfestar viðræður um möguleg framtíðarverkefni.

Sameiginlegt er að orkumál eru orðin áberandi þáttur í samskiptum stórveldanna.

Hverjir hagnast og hverjir taka áhættuna?

Fyrir bandarísk stjórnvöld getur aukið framboð á eldsneyti dregið úr efnahagslegum þrýstingi.

Fyrir bandarísk og alþjóðleg orkufyrirtæki geta nýir samningar skapað fjárfestingartækifæri.

Fyrir Rússland geta aukin viðskipti þýtt nýjar útflutningstekjur og möguleika á víðtækara efnahagssamstarfi.

En fyrir Úkraínu er hættan sú að slakað verði á efnahagslegum þrýstingi án þess að Moskva skuldbindi sig til að draga úr hernaðaraðgerðum.

Evrópuríki standa einnig frammi fyrir erfiðum spurningum um orkuöryggi og framtíðarsamskipti við Rússland.

Þau hafa á undanförnum árum lagt mikla fjármuni í að draga úr orkuháðri tengingu sinni við Moskvu.

Endurupptaka umfangsmikilla viðskipta gæti því skapað nýjan ágreining milli bandamanna.

Hvað þýðir þetta fyrir Ísland?

Þótt Ísland framleiði nær alla raforku sína úr endurnýjanlegum orkugjöfum er landið enn háð innfluttu jarðefnaeldsneyti fyrir stóran hluta samgangna, sjávarútvegs og vöruflutninga.

Hækkun á alþjóðlegu verði dísilolíu getur því haft áhrif á rekstrarkostnað fyrirtækja og að lokum verðlag til neytenda.

Sérstaklega skiptir þetta máli fyrir atvinnugreinar þar sem eldsneyti er stór hluti kostnaðar.

Ekki er þó hægt að fullyrða að nýja samkomulagið milli Bandaríkjanna og Rússlands muni leiða til tiltekinnar verðbreytingar á Íslandi.

Áhrifin ráðast meðal annars af framboði á heimsmarkaði, gengi gjaldmiðla, flutningskostnaði og þróun átaka í Mið-Austurlöndum.

Fyrir íslenska neytendur er því ekki aðeins mikilvægt hvað stórveldin semja um, heldur hvort samningarnir skili raunverulegu og varanlegu framboði á eldsneyti.

Olían og friðurinn

Samkomulag Bandaríkjanna og Rússlands um dísilolíu hefur opnað nýjan kafla í umræðunni um tengsl orkuöryggis og stríðsins í Úkraínu.

Fyrir Washington er lækkun eldsneytisverðs brýnt verkefni.

Fyrir Úkraínu er áframhaldandi efnahagslegur þrýstingur á Rússland mikilvægur hluti af baráttunni fyrir því að binda enda á innrásina.

Fyrir Moskvu geta aukin orkuviðskipti skapað efnahagsleg tækifæri, jafnvel þótt stríðið haldi áfram.

En ekki hefur verið staðfest að Rússland hafi samþykkt nýjar skuldbindingar um frið eða vopnahlé í tengslum við dísilsamkomulagið.

Þar liggur stærsta óvissan.

Geta aukin viðskipti skapað grundvöll fyrir friði, eða er hætta á að efnahagslegur ávinningur komi á undan þeim pólitísku tilslökunum sem friðurinn krefst?

Svarið mun ekki aðeins ráðast af því hversu mikla olíu Rússar afhenda, heldur einnig því hvort samningarnir leiða til raunverulegra breytinga á vígvellinum og við samningaborðið.

Á meðan heldur stríðið áfram og orkan er orðin einn mikilvægasti þátturinn í samskiptum stórveldanna.

Myndskreyting / AI-mynd: Myndefni og upplýsingamyndir eru að hluta eða öllu leyti unnin með gervigreind. Kort og örvar sýna einfaldaða, skýringarmiðaða framsetningu en ekki staðfestar flutningsleiðir. Myndir af stjórnmálaleiðtogum eru myndskreytingar en ekki ljósmyndir af raunverulegum fundum eða atburðum.