Sjö mánuðir í stríði – hvers vegna tekst Bandaríkjunum og Íran ekki að semja um frið?

Rússland reynir nú að miðla málum milli Bandaríkjanna og Írans eftir meira en sjö mánaða átök sem hafa raskað olíuflutningum, valdið manntjóni og aukið spennu víða um Mið-Austurlönd. Þrátt fyrir vopnahlé, samningaviðræður og ítrekaðar yfirlýsingar um að friður sé innan seilingar hefur ekki tekist að binda enda á stríðið. Deilan snýst nú ekki aðeins um kjarnorkuáætlun Írans, heldur einnig um yfirráð á sjó, efnahagsþvinganir og öryggi ríkja við Persaflóa.

Pútín reynir að koma að samningaborðinu

Nýjustu tíðindin af stríðinu snúast ekki um loftárásir heldur diplómatíu.

Samkvæmt upplýsingum frá Kreml ræddu Donald Trump Bandaríkjaforseti og Vladimír Pútín Rússlandsforseti stöðuna í Íran í símtali föstudaginn 9. október.

Pútín hafði áður hitt Masoud Pezeshkian Íransforseta á fundi í Túrkmenistan. Rússnesk stjórnvöld segja að hann hafi í kjölfarið komið sjónarmiðum Írana um mögulega friðarsamninga á framfæri við Trump.

Kreml hefur jafnframt lýst því yfir að Trump hafi tekið jákvætt í aðkomu Rússlands að friðarumleitunum.

Ekki hefur þó verið birt heildstæð lýsing á þeim tillögum sem Pútín flutti og enginn nýr friðarsamningur hefur verið staðfestur.

Aðkoma Rússlands er sérstaklega athyglisverð vegna þess að Moskva á sjálf í stríði við Úkraínu og hefur um leið viðhaldið nánum samskiptum við Íran.

Spurningin er því hvort Rússland geti orðið raunverulegur milligönguaðili eða hvort viðræðurnar muni fyrst og fremst skapa nýjan vettvang fyrir pólitísk samskipti stórveldanna.

Stríðið hófst 28. febrúar

Núverandi stríð hófst 28. febrúar 2026 þegar Bandaríkin og Ísrael hófu umfangsmiklar árásir á Íran.

Í árásunum féllu meðal annarra Ali Khamenei, æðsti leiðtogi Írans, og fleiri háttsettir embættismenn.

Bandarísk og ísraelsk stjórnvöld höfðu um langt skeið lýst áhyggjum af kjarnorkuáætlun Írans, eldflaugagetu landsins og stuðningi þess við vopnaða hópa á svæðinu.

Íran hafði hins vegar ítrekað hafnað því að stefna að smíði kjarnorkuvopna og gagnrýnt hernaðaraðgerðir gegn landinu sem brot á fullveldi þess.

Árásirnar komu á sama tíma og tilraunir höfðu verið gerðar til að leysa ágreininginn með samningaviðræðum.

Íran svaraði með árásum á bandaríska og bandamenn þeirra á svæðinu. Átökin breiddust fljótlega út fyrir landamæri Írans og höfðu áhrif á siglingar, flugsamgöngur og efnahag ríkja við Persaflóa.

Það sem upphaflega var kynnt sem hernaðaraðgerð með afmörkuð markmið þróaðist þannig í langvarandi svæðisbundna öryggiskreppu.

Hormússund verður að helsta þrýstitæki Írans

Ein mikilvægasta breytingin í stríðinu varð þegar Íran takmarkaði siglingar um Hormússund.

Sundið liggur milli Írans og Ómans og tengir Persaflóa við Ómanflóa og áfram við alþjóðlegar siglingaleiðir.

Á friðartímum fer um það stór hluti olíu- og gasflutninga heimsins.

Þegar aðgangur að sundinu raskast hefur það því áhrif langt út fyrir Mið-Austurlönd.

Fyrir Íran er landfræðileg staðsetning sundsins mikilvæg uppspretta samningsstöðu.

Bandaríkin hafa hins vegar lagt áherslu á að alþjóðlegar siglingaleiðir eigi að vera opnar og að ekki sé hægt að samþykkja að eitt ríki stjórni umferð um þær eftir eigin geðþótta.

Ágreiningurinn snýst því ekki aðeins um skip sem flytja olíu. Hann snýst einnig um það hver hefur vald til að tryggja eða takmarka aðgang að einni mikilvægustu flutningsleið heimsins.

Vopnahlé sem hélt ekki

Í byrjun apríl náðu Bandaríkin og Íran samkomulagi um tímabundið vopnahlé.

Viðræður fóru fram með aðkomu milligönguaðila, meðal annars í Pakistan.

Vopnahléið reyndist þó brothætt. Ásakanir um brot á samkomulaginu, hernaðaraðgerðir og ágreiningur um siglingar um Hormússund komu ítrekað í veg fyrir varanlega lausn.

Bandaríkin gripu einnig til hafnbanns gegn írönskum höfnum.

Washington taldi að Íran gæti ekki haldið áfram að afla tekna af olíuútflutningi á sama tíma og önnur ríki yrðu fyrir miklum truflunum á siglingum.

Íran fordæmdi hafnbannið og taldi það ólögmæta aðgerð gegn efnahagslífi landsins.

Þannig varð til staða þar sem báðir aðilar reyndu að þrýsta á hinn með því að takmarka aðgang að sjóleiðum og viðskiptum.

Júní: Samkomulag sem átti að opna leið til friðar

Þann 17. júní náðu Bandaríkin og Íran bráðabirgðasamkomulagi sem átti að skapa grundvöll fyrir varanlegri lausn.

Samkomulagið fól meðal annars í sér áform um að draga úr átökum, taka á ágreiningi um kjarnorkumál og létta á tilteknum efnahagslegum takmörkunum.

En það tókst ekki að koma öllum ákvæðum í framkvæmd þannig að báðir aðilar teldu sig geta treyst samkomulaginu.

Í júlí hófust hernaðaraðgerðir á ný.

Bandarísk stjórnvöld sökuðu Íran um árásir á skip á svæðinu og Íran hélt áfram að gagnrýna bandarískar hernaðaraðgerðir og efnahagsþrýsting.

Samningurinn sem átti að binda enda á stríðið varð þannig enn eitt dæmið um hversu erfitt er að breyta tímabundnu samkomulagi í varanlegan frið.

Hvað vilja Bandaríkin?

Bandarísk stjórnvöld hafa sett fram nokkur meginmarkmið í átökunum.

Þau vilja koma í veg fyrir að Íran eignist kjarnorkuvopn, draga úr hernaðarlegri ógn á svæðinu og tryggja öryggi siglinga um Hormússund.

Washington hefur jafnframt beitt efnahagsþvingunum og hafnbanni til að þrýsta á írönsk stjórnvöld.

En Bandaríkin standa einnig frammi fyrir eigin vandamálum.

Langvarandi hernaðarviðvera er kostnaðarsöm og truflanir á olíuflutningum hafa áhrif á bandarískt efnahagslíf.

Hærra eldsneytisverð hefur aukið þrýsting á stjórnvöld á sama tíma og þingkosningar nálgast.

Trump hefur nú sagt að Bandaríkin muni ekki hefja nýjar árásir á Íran fyrir kosningarnar 3. nóvember.

Sú yfirlýsing jafngildir þó ekki formlegu vopnahléi eða tryggingu fyrir því að átökunum sé lokið.

Hvað vill Íran?

Írönsk stjórnvöld vilja að Bandaríkin aflétti hafnbanni og efnahagsþvingunum sem hafa haft mikil áhrif á efnahag landsins.

Þau vilja jafnframt tryggingar fyrir því að nýjar árásir verði ekki gerðar á landið.

Staða Hormússunds er eitt erfiðasta samningsatriðið.

Íran hefur lagt áherslu á eigin öryggishagsmuni og áhrif á siglingar nærri ströndum landsins.

Bandaríkin og fleiri ríki telja hins vegar að tryggja verði frjálsar og öruggar alþjóðlegar siglingar.

Þessi ágreiningur er erfiður vegna þess að báðir aðilar líta á hann sem grundvallaröryggismál.

Fyrir Washington snýst hann um alþjóðaviðskipti og öryggi bandamanna.

Fyrir Teheran snýst hann um fullveldi, öryggi og möguleika landsins til að verjast efnahagslegum og hernaðarlegum þrýstingi.

Stríð sem nær langt út fyrir Íran

Átökin hafa haft áhrif á fjölda ríkja á svæðinu.

Ísrael hefur gegnt lykilhlutverki frá upphafi stríðsins og átök tengd Líbanon hafa aukið óstöðugleika.

Við Rauðahafið hafa átök við Húta í Jemen skapað frekari hættu fyrir siglingar og samgöngur.

Í október hafa nýjar árásir og hernaðaraðgerðir í Jemen aukið áhyggjur af því að önnur mikilvæg siglingaleið, Bab el-Mandeb-sund, geti einnig orðið fyrir alvarlegum truflunum.

Þannig er ekki lengur hægt að skoða stríð Bandaríkjanna og Írans eingöngu sem deilu tveggja ríkja.

Það hefur áhrif á öryggi bandamanna, svæðisbundin átök, alþjóðleg viðskipti og framboð á orku.

Olíuverð, viðskipti og áhrifin á Ísland

Afleiðingar stríðsins hafa einnig náð til landa sem taka engan beinan þátt í átökunum.

Truflanir á olíuflutningum hafa aukið óvissu á alþjóðlegum mörkuðum og þrýst á verð á eldsneyti.

Fyrir Ísland skiptir þetta máli vegna þess að landið er enn háð innfluttu jarðefnaeldsneyti fyrir samgöngur, sjávarútveg og ýmsa flutningastarfsemi.

Hækkun eldsneytisverðs getur því haft áhrif á rekstrarkostnað fyrirtækja og verðlag.

Áhrifin ráðast þó af fleiri þáttum, þar á meðal gengi gjaldmiðla, birgðastöðu og samningum eldsneytisinnflytjenda.

Ekki er hægt að fullyrða að tiltekin þróun í stríðinu muni ein og sér leiða til ákveðinnar verðbreytingar á Íslandi.

Stríðið hefur einnig áhrif á alþjóðlegar ákvarðanir um orkuviðskipti.

Nýlegt samkomulag Bandaríkjanna og Rússlands um dísilolíu verður meðal annars að skoða í því samhengi.

Þegar mikilvægar flutningsleiðir í Mið-Austurlöndum raskast leita ríki annarra leiða til að tryggja framboð.

Getur Rússland komið á friði?

Aðkoma Pútíns að nýjustu viðræðunum vekur upp áhugaverða spurningu.

Rússland hefur samskipti við írönsk stjórnvöld og getur komið skilaboðum á milli Teheran og Washington.

En að geta miðlað skilaboðum er ekki það sama og að geta tryggt samkomulag.

Bandaríkin og Íran þurfa sjálf að ná niðurstöðu um efnahagsþvinganir, siglingar, kjarnorkumál og öryggistryggingar.

Þá skiptir afstaða annarra ríkja, einkum Ísraels og ríkja við Persaflóa, einnig máli.

Aðkoma Rússlands gæti auðveldað samskipti milli aðila, en enn liggja ekki fyrir upplýsingar sem staðfesta að hún hafi leitt til nýrrar sameiginlegrar niðurstöðu.

Friður sem enginn treystir enn

Sjö mánuðum eftir upphaf stríðsins standa Bandaríkin og Íran enn frammi fyrir sömu grundvallarspurningunni.

Hvernig er hægt að ná samkomulagi þegar hvorugur aðili treystir því að hinn standi við það?

Bandaríkin vilja tryggja að Íran geti ekki notað kjarnorkuáætlun sína eða yfirráð yfir siglingaleiðum til að ógna öryggi bandamanna.

Íran vill tryggja að landið verði ekki áfram undir efnahagslegum og hernaðarlegum þrýstingi eftir að hafa samþykkt takmarkanir.

Á meðan hafa íbúar á svæðinu þurft að lifa við afleiðingar loftárása, efnahagslegs óstöðugleika og langvarandi óvissu.

Nú reynir Rússland að opna enn eina leiðina að samningaborðinu.

Hvort það verður upphafið að varanlegum friði eða enn ein tilraunin sem rennur út í sandinn er ekki ljóst.

En eitt er víst: Stríðið er löngu orðið stærra en ágreiningurinn sem upphaflega var notaður til að réttlæta hernaðaraðgerðirnar.

Myndir: AI-myndskreytingar, ekki ljósmyndir af staðfestum atburðum. Heimildir: Al Jazeera, 10. október · Reuters, 10. apríl ·