Ísrael, Gaza, Líbanon og Íran – þrír áratugir friðarvona og átaka
Frá Arafat og Óslóarsamkomulaginu til Gaza, endurreisnar Líbanons, morðsins á Rafik Hariri og átakanna við Íran.
Tölur og heimildir miðast við Reuters, 10. október 2026. Myndrænar tölur eru ekki dregnar af hugmyndamyndinni hér að ofan.
Þegar Yasser Arafat og Yitzhak Rabin tókust í hendur árið 1993 virtist mögulegt að leysa langvarandi átök með samningum. Rúmum þremur áratugum síðar hafa hernaðaraðgerðir á Gaza, átök í Líbanon og beinar árásir Ísraels og Írans skapað nýja óvissu.
Frá Óslóarsamkomulaginu til nýrrar óvissu
Árið 1993 viðurkenndu Ísrael og Frelsissamtök Palestínu (PLO) hvort annað og hófu friðarferli sem átti að leiða til palestínskrar sjálfstjórnar. Yasser Arafat og Yitzhak Rabin urðu andlit nýrra friðarvona. Óleyst stóðu þó málefni Jerúsalem, landamæra, landnemabyggða, öryggis og flóttafólks. Morðið á Rabin árið 1995, árásir vopnaðra hópa, áframhaldandi landnemabyggingar og gagnkvæmt vantraust veiktu ferlið. Önnur intifada hófst árið 2000. Arafat lést 2004 og síðar klofnuðu palestínsk stjórnmál enn frekar.
Gaza: frá pólitískum klofningi til stríðs
Ísrael dró landnema og fasta herstöðvar frá Gaza árið 2005 en hélt áfram stjórn á mikilvægum aðgangsleiðum, lofthelgi og sjóleiðum. Hamas vann palestínskar þingkosningar 2006 og tók yfirráð yfir Gaza eftir átök við Fatah árið 2007. Ísrael og Egyptaland takmörkuðu ferðir og vöruflutninga, meðal annars með vísan til öryggis. Áhrifin á íbúa og efnahag Gaza urðu veruleg. Árin 2008–2021 urðu ítrekuð vopnuð átök og árásir beggja vegna landamæranna.
7. október 2023 og hernaðaraðgerðir Ísraels
Hamas og aðrir vopnaðir hópar réðust á Ísrael 7. október 2023. Um 1.200 manns voru drepnir og 251 var tekinn í gíslingu samkvæmt ísraelskum upplýsingum. Ísrael hóf í kjölfarið umfangsmiklar loftárásir og landhernað á Gaza. Samkvæmt heilbrigðisyfirvöldum á Gaza höfðu meira en 74.000 Palestínumenn verið drepnir í hernaðaraðgerðum Ísraels frá október 2023, miðað við frétt Reuters 10. október 2026. Talan greinir ekki á milli óbreyttra borgara og vígamanna. Hernaðurinn hefur valdið víðtækri eyðileggingu, fólksflótta og mikilli mannúðarþörf. Heimild: Reuters, 10. október 2026.
Vopnahlé og ólokin mál
Vopnahlé tók gildi 10. október 2025 og dró úr umfangsmestu bardögunum. Samkvæmt AP leiddi samkomulagið til lausnar gísla og aukins aðgangs að mannúðaraðstoð, en lykilatriði um afvopnun Hamas, framtíðarstjórn Gaza, brottför ísraelskra hersveita og enduruppbyggingu eru enn óleyst. Reuters greindi 10. október 2026 frá því að yfir 1.400 Palestínumenn hefðu fallið fyrir ísraelskum skotum frá vopnahléinu, samkvæmt heilbrigðisyfirvöldum á Gaza. Í sömu Reuters-frétt segir Ísrael fjóra hermenn sína hafa fallið af völdum vígamanna á tímabilinu. Aðrar Reuters-fréttir frá vikunni hafa nefnt fimm; því er sú tala ekki sett fram hér sem ótvíræð. Heimildir: Reuters og AP, 10. október 2026.
Líbanon: frá velmegun til borgarastyrjaldar
Beirút var á sjötta og sjöunda áratugnum mikilvæg fjármála-, viðskipta- og menningarmiðstöð. Sú velmegun var þó ekki öllum jafn aðgengileg og pólitískt jafnvægi trúarhópa var brothætt. Borgarastyrjöldin 1975–1990, með aðkomu erlendra ríkja og vopnaðra hópa, eyðilagði stóran hluta landsins. Ísrael réðst inn í Líbanon árið 1982 og hélt síðar hernaðarlegri viðveru í suðri til ársins 2000.
Rafik Hariri og brotthvarf sameiningartákns
Rafik Hariri varð eitt helsta andlit endurreisnar Líbanons eftir borgarastyrjöldina. Hann nýtti alþjóðleg tengsl og pólitísk áhrif til að efla endurbyggingu Beirút og fjárfestingar. Verkefnin voru umdeild, meðal annars vegna skuldasöfnunar og misskiptingar, en fyrir marga Líbana var hann sá stjórnmálamaður sem hélt saman brothættu eftirstríðsjafnvægi. Hariri var fyrrverandi forsætisráðherra, ekki forseti, þegar hann var myrtur í Beirút 14. febrúar 2005. Morðið leiddi til fjöldamótmæla og sýrlenskar hersveitir yfirgáfu landið. Sérstakur dómstóll sakfelldi þrjá menn í tengslum við morðið; ekki var sannað að forysta Hezbollah eða sýrlensk stjórnvöld hefðu fyrirskipað það. Morðið varð að pólitískum vendipunkti, þótt efnahags- og stjórnkerfisvandi landsins ætti sér eldri rætur.
Hezbollah og suðurhluti Líbanons
Hezbollah varð til á níunda áratugnum með stuðningi Írans og þróaðist í bæði stjórnmálaafl og vopnuð samtök. Ísrael og Hezbollah háðu stríð árið 2006. Ályktun 1701 frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna kveður meðal annars á um öryggisfyrirkomulag milli Bláu línunnar og Litani-árinnar. Eftir 7. október 2023 hófust nýir skotbardagar yfir landamærin, sem stigmögnuðust síðar. Ísrael vísar til öryggis íbúa norðan landamæranna; líbönsk stjórnvöld leggja áherslu á fullveldi landsins og brottför erlendra hersveita. Átökin hafa hrakið fjölmarga íbúa frá heimilum sínum.
Vesturbakkinn: land, öryggi og stjórnsýsla
Á Vesturbakkanum hefur ágreiningur um ísraelskar landnemabyggðir, hernaðarlegt eftirlit, ofbeldi og palestínska sjálfstjórn haldið áfram. Alþjóðadómstóllinn og stór hluti alþjóðasamfélagsins telja landnemabyggðirnar brjóta gegn alþjóðalögum; Ísrael hafnar þeirri túlkun. Palestínskir íbúar hafa orðið fyrir brottflutningum og árásum, á sama tíma og Ísrael hefur lýst aðgerðum sínum sem viðbrögðum við öryggisógn. Staða Vesturbakkans er lykilatriði í framtíðarsamningum.
Íran: frá óbeinum átökum til beinna árása
Íran og Ísrael hafa um áratuga skeið átt í harðri öryggis- og stjórnmáladeilu. Íran hefur stutt Hezbollah og aðra vopnaða hópa; Ísrael hefur litið á hernaðargetu og kjarnorkuáætlun Írans sem alvarlega ógn. Átökin hafa falið í sér leyniþjónustustarfsemi, netárásir, hernaðaraðgerðir í þriðju ríkjum og síðar beinar árásir. Árið 2026 urðu umfangsmikil bein átök Ísraels og Bandaríkjanna við Íran. Umfjöllun um einstök skotmörk og mannfall þarf að byggja á sjálfstætt sannreyndum gögnum, ekki eingöngu yfirlýsingum stríðsaðila. Ágreiningur um kjarnorkueftirlit, sjálfsvörn og fullveldi ríkja er áfram óleystur.
Alþjóðalög: ásakanir, rannsóknir og dómar
Reglur alþjóðlegs mannúðarréttar gilda um alla stríðsaðila. Þær banna meðal annars vísvitandi árásir á óbreytta borgara og gíslatöku og krefjast aðgreiningar, meðalhófs og varúðar við árásir. Alþjóðadómstóllinn (ICJ) hefur fyrirskipað bindandi bráðabirgðaráðstafanir í máli Suður-Afríku gegn Ísrael vegna ásakana um brot á þjóðarmorðssamningnum. Það jafngildir ekki endanlegum dómi um hvort þjóðarmorð hafi átt sér stað. Málið var enn til meðferðar í október 2026; dómstóllinn ákvað í maí 2026 frekari fresti fyrir skriflegan málflutning. Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn (ICC) er önnur stofnun og fjallar um refsiábyrgð einstaklinga. Heimildir: Alþjóðadómstóllinn og Sameinuðu þjóðirnar.
Hvað tekur við?
Á Gaza þarf að finna lausn á stjórnsýslu, öryggi, afvopnun, brottför hersveita og enduruppbyggingu. Í Líbanon snýst verkefnið um fullveldi, öryggi við landamæri og stöðu vopnaðra hópa. Í samskiptum Ísraels og Írans þarf að draga úr hættu á frekari beinum átökum og finna samningsleið um öryggis- og kjarnorkumál. Engin ein lausn tryggir sjálfkrafa frið á öllum vígstöðvum. Varanlegt öryggi verður að byggjast á vernd óbreyttra borgara, skýrum samningum og framkvæmd þeirra.
Ritstjórnarnóta: Myndin er skýringarmynd en ekki staðfest kort. Engar landamæralínur í henni skulu túlkaðar sem viðurkenning á landamærum eða yfirráðum.