Síðasti minkabóndinn – atvinnugrein á undanhaldi og arfleifð sem náttúran ber enn

Aðeins eitt minkabú er eftir á Íslandi. Á sama tíma eykst andstaða við loðdýrarækt, innbrot í síðasta bú landsins hefur valdið miklu tjóni og nær öld er liðin frá því að minkur var fyrst fluttur hingað til lands. Atvinnugrein sem eitt sinn þótti álitlegur kostur í íslenskum landbúnaði stendur nú frammi fyrir óvissri framtíð. En þótt ræktuninni ljúki munu afleiðingar hennar ekki hverfa úr íslenskri náttúru.

Síðasti maðurinn stendur enn

Í Dalsbúi í Mosfellsdal heldur Ásgeir Pétursson áfram starfsemi sem áður var stunduð á fjölmörgum bæjum um land allt.

Loðdýrarækt á Íslandi hefur dregist hratt saman. Árið 2017 voru um 30 loðdýrabú starfandi en árið 2025 voru þau aðeins sex. Nú er Dalsbú eina minkabúið sem enn er í rekstri.

Ástæður hnignunarinnar eru meðal annars erfið rekstrarskilyrði, sveiflur á alþjóðlegum skinnamörkuðum og breytt viðhorf til loðfeldaframleiðslu.

Ásgeir hefur þó ekki misst trúna á atvinnugreinina. Í umfjöllun Kveiks í mars lýsti hann þeirri sannfæringu sinni að eftirspurn eftir náttúrulegum efnum, þar á meðal loðfeldi, gæti aukist á ný.

En sumarið 2026 varð starfsemi hans fyrir áfalli sem kann að hafa langtímaáhrif á framtíð búsins.

Þúsundum minka sleppt úr búrum

Í lok júlí var brotist inn í Dalsbú og um 7.000 búr opnuð. Þúsundir minka komust út úr búrum sínum og hluti þeirra slapp út fyrir öryggisgirðingar búsins.

Áætlað var að á bilinu 500 til 600 minkar hefðu komist út af svæðinu. Flestir þeirra voru síðar taldir hafa náðst, en dýrum sem fundust utan girðinganna var fargað.

Veiðimenn, sérþjálfaðir hundar, starfsfólk sveitarfélagsins og aðrir hjálparaðilar komu að aðgerðunum. Eins og oft gerist þegar óvæntir atburðir verða á Íslandi lögðu einnig einstaklingar sitt af mörkum til að bregðast við ástandinu.

Öryggisgirðingar búsins komu í veg fyrir að langflest dýrin kæmust út í náttúruna.

Afleiðingarnar fyrir reksturinn voru engu að síður alvarlegar. Minkar slösuðust, drápust eða þurfti að aflífa. Dýr úr mismunandi ræktunarlínum blönduðust saman og upplýsingar um skyldleika þeirra glötuðust að hluta.

Þetta hefur skapað sérstakan vanda fyrir áframhaldandi ræktun. Ásgeir hefur lýst því að nauðsynlegt kunni að reynast að flytja inn ný ræktunardýr til að koma í veg fyrir skyldleikarækt.

Innbrotin vöktu óhug meðal bænda

Atvikið í Dalsbú var ekki eina innbrotið í íslenskt eldisbú á árinu.

Einnig var brotist inn í svínabú Stjörnugríss á Kjalarnesi og Reykjabú í Mosfellsbæ, þar sem alifuglar eru aldir. Dýrum var sleppt lausum og skemmdir unnar á eignum.

Innbrotin vöktu hörð viðbrögð Bændasamtaka Íslands, sem bentu á að um væri að ræða árásir á lögmæta atvinnustarfsemi og að afleiðingarnar bitnuðu ekki síst á dýrunum sjálfum.

Dýraverndarsamtök gagnrýndu einnig aðgerðirnar. Þau hafa bent á að það þjóni ekki velferð dýra að sleppa þeim lausum við aðstæður þar sem þau geti slasast, drepist eða skapað hættu fyrir önnur dýr.

Lögregla handtók og yfirheyrði einstaklinga vegna gruns um aðild að innbrotinu í Dalsbú. Í september upplýstist hluti annarra innbrotsmála, en rannsókn málsins í Dalsbú var þá enn ólokið.

Ekki hefur verið staðfest hverjir stóðu að innbrotinu í Dalsbú eða hver tilgangur þeirra var.

Atburðirnir hafa engu að síður vakið spurningar um mörkin milli friðsamlegra mótmæla, dýraverndarstarfs og ólögmætra aðgerða sem geta sjálfar valdið dýrum þjáningum.

Þegar minkurinn kom til Íslands

Saga minksins á Íslandi hófst haustið 1931 þegar fyrstu amerísku minkarnir voru fluttir hingað frá Noregi til loðdýraræktar.

Tegundin er upprunnin í Norður-Ameríku en hafði þá þegar verið tekin til ræktunar í Evrópu vegna verðmæts feldar.

Ekki leið á löngu þar til minkar sluppu úr haldi og tóku að fjölga sér í íslenskri náttúru. Árið 1937 fannst minkagreni við Elliðaár í Reykjavík.

Á næstu áratugum breiddist tegundin út um landið og festi sig í sessi sem villt rándýr.

Þannig varð til sjálfbær stofn framandi dýrategundar sem hafði ekki áður verið hluti af íslensku vistkerfi.

Minkurinn er nú skilgreindur sem ágeng tegund á Íslandi.

Rándýr í viðkvæmu vistkerfi

Ísland er sérstakt hvað varðar landspendýr. Melrakkinn er eina upprunalega landspendýrið sem hefur verið hér frá lokum ísaldar, en önnur villt landspendýr hafa borist til landsins síðar.

Minkurinn er aðlögunarhæfur veiðimaður sem getur synt og kafað og veiðir bæði í vatni og á landi.

Hann lifir meðal annars á fiski, fuglum, eggjum og ungum. Við ár, vötn og strandlengjur getur hann því komist í návígi við varpsvæði fugla.

Íslenskt fuglalíf þróaðist án þessa rándýrs og sumar tegundir eru sérstaklega berskjaldaðar fyrir afráni á varptíma.

Náttúrufræðistofnun hefur bent á að minkur hafi haft staðbundin áhrif á varpárangur teistu og fleiri sjófugla. Einnig er talið að hann hafi átt þátt í því að keldusvín hvarf úr íslenskri náttúru.

Rannsóknir á heildaráhrifum minks á íslenska fuglastofna eru þó takmarkaðar og því verður ekki fullyrt að hann beri ábyrgð á allri hnignun fuglalífs á tilteknum svæðum.

Hitt er ljóst að tegundin hefur náð fótfestu og getur haft áhrif á lífríki sem þróaðist án hennar.

Íslendingar hafa um áratugaskeið stundað minkaveiðar til að draga úr stofninum og takmarka tjón.

Dýravelferð í brennidepli

Á sama tíma og loðdýrarækt hefur dregist saman hefur gagnrýni á aðbúnað dýranna aukist.

Í mars sýndi fréttaskýringaþátturinn Kveikur myndir sem teknar höfðu verið á þremur íslenskum minkabúum. Þar mátti sjá dýr með sár og áverka, auk aðstæðna sem vöktu alvarlegar spurningar um velferð þeirra.

Búin þrjú hafa síðan hætt starfsemi. Myndirnar voru ekki teknar í Dalsbúi.

Yfirdýralæknir Matvælastofnunar hefur bent á að erfitt sé fyrir minka í hefðbundnum eldisbúrum að sýna náttúrulega hegðun sína.

Málið snýst því ekki eingöngu um hvort farið sé eftir gildandi reglum, heldur einnig hvort reglurnar sjálfar tryggi nægilega velferð dýranna.

Á ráðstefnu í Norræna húsinu 9. október lögðu Samtök um dýravelferð áherslu á að banna ætti loðdýrarækt á Íslandi.

Samtökin telja óásættanlegt að halda áfram fjöldarækt á tegund sem þegar hefur verið skilgreind sem ágeng í íslenskri náttúru.

Fleiri andvígir en hlynntir

Samkvæmt könnun sem Maskína framkvæmdi fyrir Samtök um dýravelferð og greint var frá í ágúst voru um tvöfalt fleiri andvígir loðdýrarækt en hlynntir henni.

Niðurstöðurnar benda til þess að greinin eigi ekki aðeins undir högg að sækja efnahagslega heldur einnig í almenningsálitinu.

Yfir tuttugu Evrópuríki hafa þegar samþykkt bann við loðdýrarækt eða ákveðið að slíkt bann taki gildi síðar.

Íslensk stjórnvöld hafa hins vegar ekki boðað sambærilegt bann.

Þar mætast ólík sjónarmið.

Annars vegar eru kröfur um aukna dýravelferð og verndun náttúrunnar. Hins vegar stendur atvinnurekandi sem hefur fjárfest í löglegri starfsemi og vill halda henni áfram.

Spurningin er því ekki aðeins hvort loðdýrarækt eigi framtíð fyrir sér, heldur einnig hvernig samfélagið eigi að bregðast við þegar atvinnugrein sem áður var talin verðmæt verður sífellt umdeildari.

Arfleifð sem hverfur ekki með síðasta búinu

Saga íslenskrar minkaræktar nær nú yfir 95 ár.

Það sem hófst sem tilraun til atvinnuuppbyggingar og verðmætasköpunar hefur þróast í atvinnugrein sem aðeins einn bóndi heldur enn úti.

Á sama tíma lifir minkurinn áfram í íslenskri náttúru, óháð því hvort síðasta búinu verður lokað.

Þar liggur ein helsta mótsögn sögunnar.

Minkurinn var fluttur til Íslands vegna þeirra verðmæta sem hann gat skapað. Síðar þurfti að grípa til aðgerða til að takmarka útbreiðslu hans og vernda aðrar dýrategundir.

Innbrotið í Dalsbú sýndi jafnframt hversu alvarlegar afleiðingar það getur haft þegar miklum fjölda dýra er sleppt úr haldi, bæði fyrir dýrin sjálf, reksturinn og umhverfið.

Framtíð síðasta minkabús landsins er enn óviss.

En jafnvel þótt ræktuninni ljúki verður ekki þar með bundinn endi á sögu minksins á Íslandi.

Atvinnugreinin gæti verið að hverfa. Afleiðingar þess að hún hófst verða hins vegar áfram hluti af íslenskri náttúru um ókomna tíð.

Myndskreyting unnin með gervigreind. Myndirnar eru ekki ljósmyndir af Dalsbúi eða atburðum sem lýst er í greininni.