Á sama tíma og athygli heimsins hefur beinst að átökunum á Gaza, í Ísrael og Íran hefur nýtt og hættulegt skeið hafist í stríðinu í Jemen. Herir sem njóta stuðnings Sádi-Arabíu hafa hafið stórsókn gegn Hútum, eldflaugaárásir hafa raskað flugsamgöngum í Sádi-Arabíu og átökin ógna einni mikilvægustu siglingaleið heims.
Þann 4. október tilkynnti Rashad al-Alimi, leiðtogi alþjóðlega viðurkenndra stjórnvalda í Jemen, að hernaðaraðgerðir hefðu hafist til að endurheimta landsvæði sem Hútar ráða yfir. Á næstu dögum bárust fregnir af bardögum við Bab el-Mandeb-sund. Frásagnir stríðsaðila af yfirráðum yfir einstökum stöðum hafa ekki allar verið staðfestar með óháðum hætti.
Til að skilja hvers vegna þessi átök eru svo flókin þarf að horfa mun lengra aftur en til ársins 2015, þegar Sádi-Arabía hóf hernaðaríhlutun sína. Saga Jemens nær þúsundir ára aftur í tímann.
Land með langa sögu og mikilvæga landfræðilega stöðu
Jemen liggur á suðvesturhorni Arabíuskagans, við Rauðahaf, Adenflóa og Arabíuhaf. Landfræðileg staða þess hefur í aldaraðir gert landið að mikilvægu viðskiptasvæði. Í fornöld risu þar auðug konungsríki, þeirra þekktast Saba, sem tengist sögum um drottninguna af Saba. Verslun með reykelsi, myrru og aðrar verðmætar vörur tengdi suðurhluta Arabíuskagans við Afríku, Miðjarðarhafið og Asíu. Hálendi, eyðimerkur og strandhéruð þróuðu ólíkar samfélagsgerðir. Ættbálkasambönd, trúarhefðir og staðbundin valdakerfi urðu mikilvæg í stjórnmálum Jemens og hafa áhrif enn í dag. Nútímastríðið snýst því ekki eingöngu um tvo heri heldur einnig um valdaskiptingu, sjálfsmynd héraða og áhrif erlendra ríkja.
Tvö Jemen – arfleifð heimsvelda og kalda stríðsins
Ottómanaveldið hafði mikil áhrif í norðurhluta Jemens en Bretar náðu yfirráðum yfir Aden árið 1839. Höfnin varð mikilvæg viðkomustöð á siglingaleiðinni milli Evrópu og Asíu, ekki síst eftir opnun Súesskurðarins 1869. Norður-Jemen varð lýðveldi árið 1962 eftir byltingu gegn konungsveldinu. Í kjölfarið fylgdi borgarastyrjöld þar sem Egyptaland og Sádi-Arabía studdu andstæðar fylkingar. Suður-Jemen fékk sjálfstæði frá Bretum árið 1967 og þar tók síðar við marxísk stjórn með náin tengsl við Sovétríkin. Þannig voru um áratugaskeið tvö sjálfstæð ríki þar sem nú er Jemen. Pólitískar og hernaðarlegar stofnanir þeirra runnu ekki sjálfkrafa saman þegar ríkin sameinuðust.
Sameiningin 1990 og borgarastyrjöldin 1994
Þann 22. maí 1990 sameinuðust Norður- og Suður-Jemen. Ali Abdullah Saleh, sem hafði stjórnað norðurhlutanum frá 1978, varð forseti sameinaðs ríkis. Sameiningin leysti þó ekki ágreining um völd, herinn og skiptingu ríkisfjármuna. Árið 1994 braust út borgarastyrjöld milli fylkinga í norðri og suðri. Hersveitir Salehs höfðu betur og aðskilnaðartilraun suðurhlutans mistókst. Margir í suðri töldu áhrif sín hafa minnkað. Þessi óánægja varð síðar mikilvægur grundvöllur aðskilnaðarhreyfinga.
Ali Abdullah Saleh – forsetinn sem stjórnaði með bandalögum
Saleh hélt völdum í meira en þrjá áratugi, fyrst í Norður-Jemen og síðar í sameinuðu ríki. Stjórn hans byggðist á flóknu neti herforingja, ættbálkaleiðtoga, stjórnmálaflokka og svæðisbundinna bandalaga. Slík stjórn gat skapað tímabundið jafnvægi en gerði ríkisstofnanir háðar persónulegum tengslum. Jemen glímdi við fátækt, atvinnuleysi, spillingu og vaxandi þrýsting á vatnsauðlindir. Olíutekjur voru mikilvægar fyrir ríkissjóð en nægðu ekki til að byggja upp fjölbreytt atvinnulíf. Á sama tíma jókst andstaða við stjórn Salehs.
Hverjir eru Hútar?
Hútar, sem kalla sig Ansar Allah, eiga rætur í trúarlegri og pólitískri endurvakningarhreyfingu meðal zaidískra sjíamúslima í norðurhluta Jemens. Zaidismi á sér langa sögu í landinu og er ekki það sama og sú grein sjíaislams sem ríkir í Íran. Hreyfingin tengdist meðal annars Hussein Badreddin al-Houthi, sem gagnrýndi stjórnvöld, erlend áhrif og bandaríska utanríkisstefnu. Á árunum 2004–2010 háðu Hútar nokkrar styrjaldir við stjórnarher Salehs. Hreyfingin þróaðist úr staðbundinni uppreisn í skipulagt hernaðarlegt og pólitískt afl. Íran hefur síðar veitt Hútum stuðning, meðal annars á sviði vopna og hernaðartækni. Það þýðir þó ekki að allar ákvarðanir þeirra séu teknar í Teheran.
Arabíska vorið og fall Salehs
Árið 2011 bárust mótmæli arabíska vorsins til Jemens. Mótmælendur kröfðust pólitískra umbóta, aðgerða gegn spillingu og afsagnar Salehs. Eftir langvarandi óeirðir og átök samþykkti Saleh að láta af embætti. Varaforseti hans, Abdrabbuh Mansur Hadi, tók við forsetaembættinu árið 2012. Stjórnarskiptin áttu að leiða til nýrrar stjórnarskrár og pólitískrar sáttar, en nýja stjórnin hafði takmarkað vald yfir hernum og landinu. Gamlar valdablokkir héldu áhrifum sínum og ágreiningur um framtíðarskipan ríkisins jókst.
2014 – Hútar ná Sanaa
Í september 2014 náðu Hútar yfirráðum yfir stórum hluta höfuðborgarinnar Sanaa. Í janúar 2015 tóku þeir forsetahöllina og þrýstu á ríkisstjórn Hadi. Hadi flúði að lokum til Sádi-Arabíu. Við yfirtöku höfuðborgarinnar nutu Hútar stuðnings hersveita sem voru enn hliðhollar Saleh, þótt hann hefði áður barist gegn þeim árum saman. Bandalagið entist ekki. Saleh snerist síðar gegn Hútum og var drepinn árið 2017. Valdataka Húta markaði upphaf þess borgarastríðs sem hefur síðan umbreytt landinu.
2015 – Sádi-Arabía grípur inn í stríðið
Í mars 2015 hóf hernaðarbandalag undir forystu Sádi-Arabíu loftárásir í Jemen. Yfirlýst markmið þess var að endurreisa alþjóðlega viðurkennda stjórn Hadi og stöðva framrás Húta. Sádi-Arabía leit jafnframt á hernaðargetu Húta við suðurlandamæri sín sem öryggisógn, ekki síst vegna tengsla þeirra við Íran. Sameinuðu arabísku furstadæmin urðu mikilvægur þátttakandi og Bandaríkin veittu stuðning á sviði upplýsingaöflunar og hernaðarsamstarfs. Hernaðaríhlutunin náði ekki að koma Hútum frá völdum í Sanaa. Stríðið þróaðist í langvarandi átök og óbreyttir borgarar urðu fyrir gríðarlegum skaða. Loftárásir bandalagsins hafa sætt gagnrýni vegna árása á borgaralega innviði. Hútar hafa einnig verið sakaðir um alvarleg brot, þar á meðal árásir á borgaraleg skotmörk og hindranir á mannúðaraðstoð. Ábyrgð á einstökum árásum þarf að meta samkvæmt gögnum og reglum alþjóðlegra mannúðarlaga.
Sádi-Arabía og Sameinuðu arabísku furstadæmin – ólík markmið
Þótt Sádi-Arabía og Sameinuðu arabísku furstadæmin hafi staðið saman gegn Hútum hafa ríkin ekki alltaf haft sömu framtíðarsýn fyrir Jemen. Sádi-Arabía hefur lagt áherslu á öryggi landamæra sinna og stjórn sem kemur í veg fyrir árásir á konungsríkið. Furstadæmin hafa lagt sérstaka áherslu á suðurhlutann, hafnir, strandsvæði og samstarf við staðbundnar hersveitir. Þar á meðal eru suðlægar aðskilnaðarhreyfingar og aðrar vopnaðar fylkingar. Ólík bandalög hafa stundum leitt til átaka milli hópa sem allir eru andsnúnir Hútum. Því er villandi að tala um stjórnarherinn eins og hann hafi alltaf verið ein sameinuð hernaðarstofnun.
Stjórnvöld í Jemen – hver fer raunverulega með völd?
Árið 2022 afhenti Hadi forsetavald sitt til forsetaráðs, Presidential Leadership Council, undir forystu Rashad al-Alimi. Forsetaráðið er alþjóðlega viðurkenndur fulltrúi Jemens en hefur ekki stjórnað öllu landsvæði ríkisins. Hútar hafa haldið Sanaa og stórum hluta norðvesturhlutans, á meðan stjórnarher og ýmsar bandalagsfylkingar hafa ráðið yfir öðrum svæðum. Staðan í suðri hefur breyst eftir pólitísk og hernaðarleg átök. Þegar fréttir berast af því að „stjórnarherinn“ hafi náð landsvæði er mikilvægt að greina hvaða hersveitir tóku þátt, hverjir styðja þær og hvort yfirráðin séu staðfest.
Hlé í bardögum árið 2022 – en ekki varanlegur friður
Vopnahlé sem Sameinuðu þjóðirnar höfðu milligöngu um tók gildi árið 2022. Það dró verulega úr stórfelldum bardögum og árásum yfir landamæri. Þótt formlegt vopnahlé rynni út hélt ákveðin hernaðarleg kyrrstaða áfram um tíma, en enginn endanlegur friðarsamningur náðist. Ágreiningur um laun opinberra starfsmanna, olíutekjur, hafnir, landamæri og framtíðarskipan ríkisins var áfram óleystur.
Rauðahafið – þegar stríðið varð alþjóðlegt
Eftir að stríðið á Gaza hófst í október 2023 hófu Hútar árásir á skip í og við Rauðahafið. Þeir sögðu aðgerðir sínar tengjast stuðningi við Palestínumenn og andstöðu við Ísrael. Árásirnar beindust hins vegar einnig að skipum þar sem tengsl við Ísrael voru umdeild eða óljós. Alþjóðleg skipafélög brugðust við með því að beina hluta flutninga um Góðrarvonarhöfða í stað Súesskurðar og Rauðahafs. Það lengdi siglingaleiðir og jók kostnað. Bab el-Mandeb-sund varð þannig ekki aðeins hernaðarlegt átakasvæði heldur einnig alþjóðlegt efnahagsmál.
Bandaríkin, Biden og Trump
Bandaríkin hófu ásamt Bretlandi hernaðaraðgerðir gegn skotmörkum Húta árið 2024 í forsetatíð Joe Biden. Markmiðið var að draga úr getu þeirra til að ráðast á skip og tryggja frelsi siglinga. Þegar Donald Trump tók aftur við forsetaembætti árið 2025 fylgdi hann harðari hernaðaraðgerðum gegn Hútum. Í mars 2025 fyrirskipaði hann umfangsmikla loftárásaherferð gegn stöðvum og hernaðargetu þeirra. Trump setti aðgerðirnar fram sem vörn gegn árásum á alþjóðlegar siglingar og beindi hörðum skilaboðum til Írans. Aðgerðirnar vöktu einnig spurningar um mannfall óbreyttra borgara, kostnað og hvort loftárásir einar gætu breytt hernaðarlegri stöðu Húta.
Maí 2025 – samkomulag með milligöngu Ómans
Þann 6. maí 2025 tilkynnti Trump að Bandaríkin myndu hætta loftárásum á Húta eftir samkomulag sem Óman hafði milligöngu um. Samkomulagið snerist um að stöðva árásir milli Bandaríkjanna og Húta og draga úr ógn við siglingar. Það náði ekki til allra átaka á svæðinu. Hútar sögðu áfram að þeir gætu ráðist gegn Ísrael, og borgarastyrjöldinni í Jemen lauk ekki með samkomulaginu. Trump kynnti niðurstöðuna sem árangur af hernaðaraðgerðum sínum en Hútar héldu áfram að vera skipulagt hernaðarafl.
Október 2026 – Bandaríkin aftur á krossgötum
Nýjar árásir á Sádi-Arabíu og stórsókn gegn Hútum hafa sett Bandaríkin aftur frammi fyrir ákvörðun um umfang þátttöku sinnar. Trump hefur gefið til kynna að Bandaríkin kunni að taka þátt í árásum gegn Hútum. Stuðningur á sviði upplýsingaöflunar og hernaðarsamstarfs er þó ekki það sama og ný bein loftárásaherferð. Þann 10. október var því rétt að tala um mögulega aukna bandaríska þátttöku en ekki staðfesta nýja innrás.
Íran – áhrifamikill stuðningsaðili en ekki eini lykillinn
Íran hefur stutt Húta og lítur á hreyfinguna sem mikilvægan samstarfsaðila í svæðisbundinni samkeppni við Ísrael, Bandaríkin og Sádi-Arabíu. Hernaðarleg geta Húta á sviði eldflauga og dróna hefur aukist. Tengsl þeirra við Íran skýra þó ekki ein og sér hvers vegna borgarastyrjöld hófst í Jemen. Átökin eiga einnig rætur í innlendri valdaskiptingu, trúarlegri og svæðisbundinni sjálfsmynd, efnahagslegum vandamálum og misheppnuðum stjórnarskiptum. Innlendir aðilar eru ekki aðeins verkfæri erlendra stjórnvalda.
Al-Qaeda og aðrir vopnaðir hópar
Borgarastyrjöldin hefur skapað tækifæri fyrir samtök utan helstu stríðsfylkinga. Al-Qaeda á Arabíuskaga, AQAP, hefur um árabil starfað í Jemen og nýtt sér veikleika ríkisins. Bandaríkin hafa lengi beint aðgerðum gegn AQAP, óháð átökunum við Húta. AQAP og Hútar eru ólík samtök með mismunandi hugmyndafræði, markmið og bandalög. Tilvist fleiri vopnaðra hópa hefur gert friðarumleitanir flóknari.
Mannúðarkreppa sem hefur staðið í meira en áratug
Á meðan stjórnvöld, herforingjar og erlendir bandamenn hafa barist um yfirráð hefur almenningur í Jemen greitt gríðarlegt verð. Samkvæmt mannúðaráætlun Sameinuðu þjóðanna fyrir árið 2026 þurfa um 22,3 milljónir manna mannúðaraðstoð og vernd. Um 18,3 milljónir búa við alvarlegt fæðuóöryggi og 5,2 milljónir eru á vergangi innan eigin lands. Meira en 2,2 milljónir barna undir fimm ára aldri þjást af bráðri vannæringu. Þessar tölur eru áætlanir fyrir árið 2026, ekki talning á afleiðingum nýjustu bardaganna. Efnahagur Jemens hefur dregist saman, gjaldmiðillinn veikst á mörgum svæðum og opinber þjónusta hefur brostið. Landið flytur inn stóran hluta matvæla sinna og er viðkvæmt fyrir truflunum á siglingum, hækkandi verði og hindrunum á vöruflutningum. Samkvæmt mati Sameinuðu þjóðanna voru um 59% heilbrigðisstofnana að fullu starfhæfar.
Október 2026 – ný stórsókn og árásir á Sádi-Arabíu
Í byrjun október hófu stjórnarher Jemens og bandamenn hans, með stuðningi Sádi-Arabíu, umfangsmiklar aðgerðir gegn Hútum. Markmiðið var meðal annars að endurheimta svæði við Rauðahaf og draga úr möguleikum Húta til að ógna siglingum um Bab el-Mandeb. Fregnir bárust af sókn á landi og loftárásum. Stjórnarherinn lýsti árangri við sundið en Hútar mótmæltu hluta fullyrðinganna. Ekki var unnt að staðfesta sjálfstætt allar upplýsingar um mannfall eða nákvæma víglínu. Eldflauga- og drónaárásir á skotmörk í Sádi-Arabíu ollu jafnframt áhyggjum. Í fréttum 10. október var ekki staðfest hver bæri ábyrgð á hverri tiltekinni árás á Riyadh-flugvöll, þótt fyrri árásir í sömu hrinu hefðu verið tengdar Hútum.
Bab el-Mandeb – hvers vegna allir fylgjast með sundinu
Bab el-Mandeb er þröngt sund milli Jemens og Afríku. Þar fara skip milli Adenflóa og Rauðahafs á leið til eða frá Súesskurðinum. Siglingaleiðin er ein mikilvægasta tenging Evrópu og Asíu. Hernaðarleg yfirráð yfir strandlengju, eyjum og hafnarsvæðum geta veitt stríðsaðilum áhrif. En yfirráð yfir landsvæði við sundið eru ekki það sama og full stjórn á öllum siglingum þar. Til þess þarf að meta hernaðarlega getu, staðsetningu vopnakerfa og aðgerðir sjóhers. Þegar stríðsaðilar segjast hafa „náð stjórn á Bab el-Mandeb“ verður því að kanna nákvæmlega hvað þeir eiga við.
Getur Sádi-Arabía unnið stríðið?
Hernaðarlegir yfirburðir Sádi-Arabíu í lofti tryggja ekki sjálfkrafa sigur á landi. Hútar hafa áratugalanga reynslu af átökum í fjalllendi norðurhluta Jemens og hafa byggt upp getu til að ráðast á skotmörk langt utan yfirráðasvæða sinna. Andstæðingar Húta eru jafnframt ekki fullkomlega sameinaðir. Ágreiningur um framtíð Suður-Jemens, hlutverk ættbálka, stjórn hafna og skiptingu tekna gæti haldið áfram þótt hernaðarleg staða Húta veikist. Framhaldið ræðst meðal annars af stöðu víglína, samstarfi bandamanna, aðgerðum Húta og því hvort friðarviðræður nái árangri.
Hver gæti friðurinn verið?
Varanleg lausn þarf að taka á fleiri málum en afvopnun Húta. Hún þarf að fjalla um skiptingu stjórnmálavalds, framtíð Suður-Jemens, stjórn ríkisfjármála, öryggi landamæra og hlutverk vopnaðra hópa. Jafnframt þarf að tryggja að óbreyttir borgarar geti snúið aftur til heimila sinna, börn fengið menntun og heilbrigðiskerfið byggst upp á ný. Sádi-Arabía þarf tryggingar fyrir öryggi sínu, Íran hefur hagsmuni af svæðisbundnum áhrifum og Bandaríkin og önnur ríki leggja áherslu á öryggi siglinga. En framtíð Jemens verður ekki mótuð eingöngu í Riyadh, Teheran eða Washington.
Landið sem heimurinn má ekki gleyma
Jemen hefur verið vettvangur mikilvægra viðskipta, trúarlegra menningarstrauma og stjórnmálabreytinga í þúsundir ára. Á síðustu áratugum hefur landið hins vegar orðið tákn langvarandi átaka þar sem innlend valdastríð og hagsmunir erlendra ríkja fléttast saman. Nýja stórsóknin í október 2026 gæti breytt hernaðarlegri stöðu landsins en hún leysir ekki sjálfkrafa þau vandamál sem hafa byggst upp í áratugi. Á bak við fréttir af eldflaugum, flugvöllum, hafnarsvæðum og hernaðarbandalögum eru milljónir manna sem hafa búið við stríð stóran hluta ævinnar. Spurningin er ekki aðeins hver nær yfirráðum yfir Jemen, heldur hvort landið fái loksins tækifæri til að byggja upp frið sem endist.
Heimildir og nánari lestur
OCHA – Yemen · Sameinuðu þjóðirnar · Reuters – Mið-Austurlönd · AP – Yemen · Human Rights Watch – Yemen · Council on Foreign Relations – Yemen.
Athugasemd ritstjórnar: Greinin miðast við upplýsingar sem lágu fyrir 10. október 2026. Frásagnir stríðsaðila eru aðgreindar frá óháðri staðfestingu. Mannúðartölur eru áætlanir fyrir árið 2026, ekki talning á afleiðingum nýjustu bardaga.